Mutasyon Nedir? Neden olur Çeşitleri nelerdir?

Nedir? Neden olur Çeşitleri nelerdir?: Bireyin canlı olan hücresinin çekirdeğinde bulunan ve kişiye kalıtsal özellikler kazandıran molekülünün, çeşitli sebeplerden dolayı bozulmaya uğraması sonucuna “mutasyon” denir. Ani sıcaklık değişimleri, radyasyon, X ışınları ve ultraviyole etkili olmaktadır.

Mutasyona uğramış kişinin DNA molekülünü incelediğimiz zaman kopmaları, yer değiştirmeleri ve aşırı tahribatları gözlemleriz. Böyle olduğu için de canlının protein, enzim yapısı ve metabolizması değişmeye başlar. Kısaca genlerden çeşitli durumlardan dolayı meydana gelen değişime mutasyon adı verilir. Buna sebep olan maddelere ise “mutajen madde” denilir. Mutasyona uğramış bir DNA molekülüne de denilmektedir.

Eğer mutasyon canlı vücudunda gerçekleşmişse bu nesilden nesle aktarılmaz sadece mutasyona uğrayan canlıyı etkiler. Fakat bireyin üreme hücrelerinde meydana gelen herhangi bir mutasyon o gelecek diğer nesillere de aktarılmaktadır.

DNA Molekülünün Yapısı ve Meydana Gelen Mutasyonlar

DNA, bir hücrenin yöneticisi konumundadır. Yapısında bizim kalıtsal özelliklerimizi taşıyan genleri barındırır. Kalıtsal bilgilerimiz ise DNA’da bulunan genler tarafından taşınmaktadır. DNA aynı zamanda beslenme, üreme ve solunum gibi yaşamsal faaliyetlerinde düzenlenmesinde rol oynar.

Bu yapının temelini nükleotitler oluşturur. Bir nükleotidin yapısında; fosfat, seker ve organik baz bulunur. Organik bazlar ise;  adenin (A), timin (T), sitozin (C) ve guanin(G) oluşturur. DNA’nın temel birimi olan nükleotitlerdeki organik bazlar dört ayrı nükleotidin rastgele değil de özel ve anlamlı bir şekilde dizilmesi ile meydana gelirler. DNA molekülü kendini eşleyeyiblen bir moleküldür. Kendini eşlerken oluşabilecek tek bir hata bile o zincirin tamamen bozulmasına neden olur. Tıpkı ceketimizin fermuarını kapatırken yaşadığımız ufak sorundan dolayı fermuarı kapatamadığımız gibidir.

Normal DNA Şifresi İle Mutasyona Uğramış DNA Şifresi

A G T G G A T T T G C G A T T G C G A G C T C

T C A C C T A A A G C C T A G C A C A G

Mutasyonların hepsi tamir edilemez durumda değildir. Bir kısmı tamir edilebilir durumda olanlar vardır. Fakat geri dönüşümsüz olanlar DNA molekülünün yapısını oldukça değiştirmektedirler. Bir çok çeşidi vardır.

Mutasyon Çeşitleri

DNA üzerindeki bozulmalarla meydana gelen bu hastalığın en kötü etkisi, bir sonraki nesle de farklı özellikteki kalıtsal yapının aktarılmasıdır. Eşey yani üreme hücrelerindeki mutasyon kalıtsal olmaktadır. Bireyde herkesten farklı olarak bir özelliğin oluşmasına sebep olur.

1.Gen Mutasyonları: Bu mutasyon çeşidinde kromozomların yapısında ve sayısında herhangi bir değişiklik olmamaktadır. DNA’nın belirli bir bölümünde doğal veya çevresel olarak oluşmaktadır. Mutasyona uğramış bir genin tahribat durumu da önemlidir. Nadiren eski haline dönenlerde olmuştur fakat bu çok küçük bir ihtimaldir. DNA üzerindeki bir veya birden fazla baz sayısında meydana gelebilecek herhangi bir yer değiştirme, kopma, zincire başka bazların eklenmesi ve silinmesi gibi olaylarda genlerden kaynaklandığı için gen mutasyonu meydana gelmektedir.

Eşey hücrelerinde meydana gelen nokta mutasyonları sonraki döllere aktarılır. En zararlı mutasyon tipleri DNA’ya baz eklenmesi (insersiyon) veya DNA’dan baz silinmesidir(delesyon). DNA’da kod okunması oldukça önemlidir. Bunun kayması durumlarında da bazı mutasyonlar meydana gelmektedir.

Peki Gen Mutasyonuna Neler Sebep Olmaktadır? 

Ultraviyole ışınları, X ışınları, radyasyon, radyoaktif maddeler ve bazı mutajenik kimyasallar gen mutasyonunun sebebidir. Üreme hücrelerinde mutasyona uğramış bir bireyin üreme yeteneğini yok ederek gelecek nesillere aktarılmasının önüne geçebiliriz. Mesela, orak hücre anemisi bu mutasyona örnek verilebilir. Kalıtsal olan bu hastalık bireyde kan bozukluğu yapmaktadır.

2.Kromozom Mutasyonları

DNA’da bulunan kromozomun yapısından bir parçanın kopması veya parça değişimi ( crossing-over) sonucunda yanlış yapının oluşması sonucu gerçekleşir. Hücre bölünürken mitoz ve mayoz bölünme gerçekleştirir. Bu bölünmeler sırasında meydana gelebilecek hasardan gen mutasyonuna göre daha ağırdır.

Hücre mayoz bölünme gerçekleştirirken genetik çeşitlilik artar. Bunun sebebi ise mayozun ilk safhalarında homolog kromatitler arası parça değişimi yani crossing-over olayı gerçekleşmesinden kaynaklanmaktadır.

Genetik çeşitliliğin olması için illa crossing-over olayının gerçekleşmesi gerekmez. Bazen kromatitler kendi aralarında bu olay gerçekleşmeden de parça değişimi yapmaktadırlar.

Kromozomun yapısında ortaya çıkan değişiklikler; kromozomun bir bölümünün kendi kendini eşlemesi, bir kromozomun başka bir kromozoma tutunması, kromozomun bir parçasının kopup DNA’da kaybolması, kromozomal materyal de azalma veya artma, kromozomun uç paçalarının kopması ve halka şeklinde birleşmesi gibi değişikliklerdir.

Kromozomun sayısında meydana gelebilecek değişiklikler de yine aynı şekilde kalıtsal açıdan sorunlar çıkartır. Çünkü farklı hücreler meydana gelmiştir. Canlıdaki hücre bölünmelerinde (mitoz-mayoz)  düzenli bir şekilde bölünmeler gerçekleşmeyebilir. Canlılardaki bu düzenli bölünememeden kaynaklana kromozom sayısındaki değişiklik bazı sendromlara sebep olmaktadır. Bunlar; down sendromu, edward sendromu, patau sendromu, cri du chat sendromu, kronik miyelojenik Lösemi bu sendromlardan bazılarına örnek olarak verilebilir.

Mutasyonun Sebepleri Ve Etkileri

Doğal sebeplerden meydana gelen mutasyonlar; DNA’nın kendini doğru şekilde eşleyememesi ve orijinal olan DNA’nın yapısının bozulması ile DNA kopyalarının birebir birbirine denk gelememesidir. Bu olaylar tek bir harf ile olabileceği gibi kromozomda büyük parça değişimlerini de olabilmektedir. DNA’da kromozom ayrılması sonucu hatalar gerçekleşebilmektedir. Bu durumlar canlı vücudunda doğal olarak gerçekleşen olaylardır. Birde dış etkenler sonucu mutasyona uğramış insanlar vardır.

Mutasyonu dış etkenlerde sağlamaktadır. Bu DNA bozukluğunu oluşturabilecek kimyasal maddeler, fiziksel etkiler ve radyoaktif ışımalar mevcuttur. Nükleer patlamalar en felaket olanıdır. Bu patlamalar esnasında yüksek enerjiye sahip radyoaktif ışımalar yaydığından genlerin yapısında değişikliğe yol açmaktadır. Sonrasında ise sakat veya kanserli bebekler meydana gelmektedir. Buna örnek olarak 6 Ağustos 1945 yılında Japonya’nın Hiroşima şehrinde meydana gelen atom bombası saldırısı sonucu çoğu insan oldukça etkilenmiştir. Etkisini günümüze kadar göstermiştir. ABD Hava Kuvvetleri’nin yapmış olduğu bu insanlık ayıbından maruz kalan birçok insan olmuştur.

Güneşin morötesi ışınlarla yaymış olduğu enerji vücutta değişmelere yol açar. Uzun süreli maruz kalınan bu ışınlar radyoaktif etki yaparak mutasyona neden olmaktadır. Tohum bulunduran bitkilerin mutasyonları, nesilden nesle aktarılırken daha hızlı gerçekleşmektedir.

Mutasyonların Hepsi Zaralı Mı?

Bugüne kadarki görülen mutasyonların hemen hemen hepsi zararlıdır ve genellikle ölümcül özelliğe sahiptirler. Zarar vermeyen mutasyonlar ise bireye bir yararı olmayıp aksine işlev bozukluğu yaratmıştır. Buna örnek verecek olursak; meyve sinekleri üzerinde senelerce mutasyon denemeleri yapılmıştır ve olabilecek her türlü mutasyona maruz bırakılmıştır. Ancak hiçbir şekilde yararlı bir mutasyon tespit edilememiştir.

Yazar: Cengiz İnceman

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.